Aylin
New member
Semizotunun İngilizcesi Ne? Küçük Bir Kelimenin Peşinde Başlayan Büyük Hikâye
Geçenlerde mutfakta semizotu ayıklarken aklıma çok basit görünen bir soru takıldı: “Bunun İngilizcesi neydi?”
İnternette birkaç farklı karşılık gördüm. “Portulaca” diyen vardı, “common purslane” diyen vardı. Ama en sık karşıma çıkan kelime “purslane” oldu. Üstelik mesele yalnızca bir kelimenin başka dildeki karşılığını bulmak değildi. O kelimenin arkasında, yüzyıllardır sofralarda dolaşan, bazen değerli bir sebze, bazen yabani ot, bazen de bahçeden sökülüp atılması gereken bir bitki olarak görülen ilginç bir hikâye vardı.
Sonra düşündüm: Bir bitkinin İngilizcesini öğrenmek neden insanı tarihe kadar götürsün?
İşte bu yazı biraz da bunun hikâyesi.
İlk Cevap Çok Basit: Semizotu = Purslane
Önce aradığımız cevabı netleştirelim.
Semizotunun İngilizcesi “purslane”. Daha özel ve botanik açıdan açıklayıcı kullanım ise “common purslane”. Bilimsel adı Portulaca oleracea. İngilizcede “purslane” kelimesi bu bitki için yaygın biçimde kullanılıyor. Sözlüklerde de Portulaca oleracea ile ilişkilendiriliyor.
Yani bir gün İngilizce bir tarifte:
“Add fresh purslane to the salad.”
ifadesini görürseniz, büyük ihtimalle tarif sizden taze semizotu istiyordur.
Ama hikâyemiz burada bitmiyor.
Çünkü “purslane” kelimesini öğrendikten sonra insan ister istemez şunu merak ediyor:
Bu bitki İngilizcede neden böyle adlandırılmış?
Ve daha önemlisi, dünyanın farklı bölgelerinde insanlar neden bu küçücük bitkiyi yüzyıllardır toplamış?
Mutfakta Başlayan Küçük Bir Tartışma
Bu sorunun cevabını düşünürken zihnimde bir mutfak sahnesi canlandı.
Akşamüstü. Masanın üzerinde koca bir demet semizotu var. Yaprakların üzerinde hâlâ birkaç damla su duruyor.
Ali, semizotuna bakıp:
“Önce saplarını ayıralım. Sonra yıkayıp doğrarız. Böyle daha hızlı olur.”
diyor.
Elif ise elindeki yapraklardan birini inceliyor.
“Dur,” diyor. “Hepsini aynı şekilde ayırmayalım. Bazıları daha körpe. Onları salataya ayırabiliriz. Kalın sapları da yemek için kullanırız.”
Ali gülümsüyor.
“Ben zaten çözüm üretiyorum.”
Elif de gülüyor:
“Ben de çözümün hangi koşulda işe yarayacağını düşünüyorum.”
İkisi de haklı.
Bu küçük konuşma aslında mutfakta sıkça yaşanan bir şeyi gösteriyor: İnsanların problem çözme biçimleri birbirinden farklı olabiliyor. Ali'nin yaklaşımı daha doğrudan, planlı ve hızlı sonuç almaya dönük. Elif ise malzemenin durumunu, israfı ve yemeğin sonunda nasıl bir deneyim bırakacağını hesaba katıyor.
Burada önemli olan “erkekler böyledir, kadınlar şöyledir” demek değil. Böyle kesin kalıplar gerçek hayattaki insan çeşitliliğini açıklamaz. Aynı şekilde stratejik düşünen kadınlar, son derece empatik ve ilişkisel yaklaşan erkekler de vardır.
Asıl ilginç olan, farklı düşünme biçimlerinin aynı masada birbirini tamamlayabilmesi.
Semizotu da biraz böyle bir bitki.
Hem hızlı çözüme uygundur hem de sabır ister.
Hem yabani sayılabilir hem de sofranın başköşesine oturabilir.
Hem mütevazıdır hem de kültürel açıdan şaşırtıcı derecede zengindir.
Bir Yabani Ot mu, Bir Sebze mi?
Bir sabah Ali ile Elif'in bahçede yürüdüğünü düşünelim.
Toprağın kenarında yayılan bir bitki görüyorlar.
Ali hemen eğiliyor:
“Bunu sökelim. Bahçeyi kaplayacak.”
Elif yapraklara dokunuyor.
“Bir dakika. Bunun semizotu olma ihtimali var.”
Ali duruyor.
“Yani az önce temizlemeye çalıştığım şey yemek mi?”
İşte semizotunun en ilginç özelliklerinden biri burada ortaya çıkıyor.
Bugün pek çok insan onu pazardan alınan bir sebze olarak tanıyor. Fakat Portulaca oleracea aynı zamanda dünyanın birçok bölgesinde yabani olarak büyüyebilen, dayanıklı bir bitki. Kew'in Plants of the World Online veritabanı, türün doğal yayılışını Akdeniz çevresinden Afrika'nın bazı bölgelerine, Avrupa'nın doğusundan Pakistan ve Arap Yarımadası'na kadar uzanan geniş bir alanla ilişkilendiriyor. Ayrıca türün gıda, sosyal kullanım ve başka geleneksel kullanımlarla ilişkisini de kaydediyor.
Bu bize önemli bir şey söylüyor:
Bir bitkinin “yabani” olması, onun değersiz olduğu anlamına gelmez.
Hatta bazen tam tersine, insanlar onun değerini modern tarım sistemlerinden çok önce keşfetmiştir.
Purslane Kelimesinin Ardındaki Eski İzler
“Purslane” kelimesinin kendisi de oldukça eski bir geçmişe sahip.
İngilizce sözlüklerde kelimenin Orta İngilizce ve Eski Fransızca üzerinden Latince portulaca ile bağlantılı olduğu belirtiliyor. Yani bugün mutfakta kullandığımız basit “purslane” kelimesinin arkasında yüzyıllar boyunca farklı dillerden geçmiş bir isim yolculuğu var.
Bir kelimeyi düşünün.
Önce bir bitkinin adı.
Sonra başka bir dilde başka bir biçim.
Ardından başka bir ülkenin mutfağı.
Sonra bir pazar yeri.
Sonra bir aile tarifi.
Ve en sonunda telefon ekranında bir sözlük sonucu.
Belki de dil dediğimiz şey biraz da budur: İnsanların birbirlerinden geriye bıraktıkları izlerin kelimelere dönüşmüş hali.
Anadolu'da Semizotunun Başka İsimleri de Var
Türkiye'de de semizotunun tek bir isimle yaşamaması oldukça dikkat çekici.
Bazı bölgelerde pirpirim adıyla bilinir. Güney ve Güneydoğu Anadolu mutfağında bu isim özellikle tanıdıktır. Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın Türk mutfağına ilişkin tariflerinden birinde Gaziantep yöresine ait semizotu salatası “Pripirm Salad” olarak yer alıyor; aynı kaynak Akdeniz bölgesinde yabani semizotunun farklı yerel adlarla anıldığını da belirtiyor.
Şimdi burada durup düşünmek gerekiyor.
Aynı bitkinin farklı şehirlerde farklı isimlerle çağrılması bize ne anlatıyor?
Bence cevap yalnızca dilbilimsel değil.
İsimler, insanların doğayla kurduğu ilişkinin de hafızasıdır.
Bir yerde “semizotu”, başka bir yerde “pirpirim”, başka bir yerde başka bir yerel ad…
Bitki aynı.
Ama onu tanıyan topluluk değiştikçe hikâyesi de değişiyor.
Mutfakta Strateji ve Empati Aynı Tabakta Buluşunca
Hikâyemize geri dönelim.
Ali bu kez eline bir kâse alıyor.
“Tamam,” diyor. “Üç bölüm yapalım. Salatalık doğranmış semizotu bir tarafa, yoğurtlu karışım diğer tarafa, pişirilecek olanlar da ayrı.”
Elif başını sallıyor.
“Güzel. Ama anneme de biraz ayıralım. O sarımsaklı yoğurtla seviyor.”
Ali:
“Tamam, dört bölüm.”
İşte burada strateji ile ilişki kurma becerisi karşı karşıya gelmiyor.
Geçenlerde mutfakta semizotu ayıklarken aklıma çok basit görünen bir soru takıldı: “Bunun İngilizcesi neydi?”
İnternette birkaç farklı karşılık gördüm. “Portulaca” diyen vardı, “common purslane” diyen vardı. Ama en sık karşıma çıkan kelime “purslane” oldu. Üstelik mesele yalnızca bir kelimenin başka dildeki karşılığını bulmak değildi. O kelimenin arkasında, yüzyıllardır sofralarda dolaşan, bazen değerli bir sebze, bazen yabani ot, bazen de bahçeden sökülüp atılması gereken bir bitki olarak görülen ilginç bir hikâye vardı.
Sonra düşündüm: Bir bitkinin İngilizcesini öğrenmek neden insanı tarihe kadar götürsün?
İşte bu yazı biraz da bunun hikâyesi.
İlk Cevap Çok Basit: Semizotu = Purslane
Önce aradığımız cevabı netleştirelim.
Semizotunun İngilizcesi “purslane”. Daha özel ve botanik açıdan açıklayıcı kullanım ise “common purslane”. Bilimsel adı Portulaca oleracea. İngilizcede “purslane” kelimesi bu bitki için yaygın biçimde kullanılıyor. Sözlüklerde de Portulaca oleracea ile ilişkilendiriliyor.
Yani bir gün İngilizce bir tarifte:
“Add fresh purslane to the salad.”
ifadesini görürseniz, büyük ihtimalle tarif sizden taze semizotu istiyordur.
Ama hikâyemiz burada bitmiyor.
Çünkü “purslane” kelimesini öğrendikten sonra insan ister istemez şunu merak ediyor:
Bu bitki İngilizcede neden böyle adlandırılmış?
Ve daha önemlisi, dünyanın farklı bölgelerinde insanlar neden bu küçücük bitkiyi yüzyıllardır toplamış?
Mutfakta Başlayan Küçük Bir Tartışma
Bu sorunun cevabını düşünürken zihnimde bir mutfak sahnesi canlandı.
Akşamüstü. Masanın üzerinde koca bir demet semizotu var. Yaprakların üzerinde hâlâ birkaç damla su duruyor.
Ali, semizotuna bakıp:
“Önce saplarını ayıralım. Sonra yıkayıp doğrarız. Böyle daha hızlı olur.”
diyor.
Elif ise elindeki yapraklardan birini inceliyor.
“Dur,” diyor. “Hepsini aynı şekilde ayırmayalım. Bazıları daha körpe. Onları salataya ayırabiliriz. Kalın sapları da yemek için kullanırız.”
Ali gülümsüyor.
“Ben zaten çözüm üretiyorum.”
Elif de gülüyor:
“Ben de çözümün hangi koşulda işe yarayacağını düşünüyorum.”
İkisi de haklı.
Bu küçük konuşma aslında mutfakta sıkça yaşanan bir şeyi gösteriyor: İnsanların problem çözme biçimleri birbirinden farklı olabiliyor. Ali'nin yaklaşımı daha doğrudan, planlı ve hızlı sonuç almaya dönük. Elif ise malzemenin durumunu, israfı ve yemeğin sonunda nasıl bir deneyim bırakacağını hesaba katıyor.
Burada önemli olan “erkekler böyledir, kadınlar şöyledir” demek değil. Böyle kesin kalıplar gerçek hayattaki insan çeşitliliğini açıklamaz. Aynı şekilde stratejik düşünen kadınlar, son derece empatik ve ilişkisel yaklaşan erkekler de vardır.
Asıl ilginç olan, farklı düşünme biçimlerinin aynı masada birbirini tamamlayabilmesi.
Semizotu da biraz böyle bir bitki.
Hem hızlı çözüme uygundur hem de sabır ister.
Hem yabani sayılabilir hem de sofranın başköşesine oturabilir.
Hem mütevazıdır hem de kültürel açıdan şaşırtıcı derecede zengindir.
Bir Yabani Ot mu, Bir Sebze mi?
Bir sabah Ali ile Elif'in bahçede yürüdüğünü düşünelim.
Toprağın kenarında yayılan bir bitki görüyorlar.
Ali hemen eğiliyor:
“Bunu sökelim. Bahçeyi kaplayacak.”
Elif yapraklara dokunuyor.
“Bir dakika. Bunun semizotu olma ihtimali var.”
Ali duruyor.
“Yani az önce temizlemeye çalıştığım şey yemek mi?”
İşte semizotunun en ilginç özelliklerinden biri burada ortaya çıkıyor.
Bugün pek çok insan onu pazardan alınan bir sebze olarak tanıyor. Fakat Portulaca oleracea aynı zamanda dünyanın birçok bölgesinde yabani olarak büyüyebilen, dayanıklı bir bitki. Kew'in Plants of the World Online veritabanı, türün doğal yayılışını Akdeniz çevresinden Afrika'nın bazı bölgelerine, Avrupa'nın doğusundan Pakistan ve Arap Yarımadası'na kadar uzanan geniş bir alanla ilişkilendiriyor. Ayrıca türün gıda, sosyal kullanım ve başka geleneksel kullanımlarla ilişkisini de kaydediyor.
Bu bize önemli bir şey söylüyor:
Bir bitkinin “yabani” olması, onun değersiz olduğu anlamına gelmez.
Hatta bazen tam tersine, insanlar onun değerini modern tarım sistemlerinden çok önce keşfetmiştir.
Purslane Kelimesinin Ardındaki Eski İzler
“Purslane” kelimesinin kendisi de oldukça eski bir geçmişe sahip.
İngilizce sözlüklerde kelimenin Orta İngilizce ve Eski Fransızca üzerinden Latince portulaca ile bağlantılı olduğu belirtiliyor. Yani bugün mutfakta kullandığımız basit “purslane” kelimesinin arkasında yüzyıllar boyunca farklı dillerden geçmiş bir isim yolculuğu var.
Bir kelimeyi düşünün.
Önce bir bitkinin adı.
Sonra başka bir dilde başka bir biçim.
Ardından başka bir ülkenin mutfağı.
Sonra bir pazar yeri.
Sonra bir aile tarifi.
Ve en sonunda telefon ekranında bir sözlük sonucu.
Belki de dil dediğimiz şey biraz da budur: İnsanların birbirlerinden geriye bıraktıkları izlerin kelimelere dönüşmüş hali.
Anadolu'da Semizotunun Başka İsimleri de Var
Türkiye'de de semizotunun tek bir isimle yaşamaması oldukça dikkat çekici.
Bazı bölgelerde pirpirim adıyla bilinir. Güney ve Güneydoğu Anadolu mutfağında bu isim özellikle tanıdıktır. Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın Türk mutfağına ilişkin tariflerinden birinde Gaziantep yöresine ait semizotu salatası “Pripirm Salad” olarak yer alıyor; aynı kaynak Akdeniz bölgesinde yabani semizotunun farklı yerel adlarla anıldığını da belirtiyor.
Şimdi burada durup düşünmek gerekiyor.
Aynı bitkinin farklı şehirlerde farklı isimlerle çağrılması bize ne anlatıyor?
Bence cevap yalnızca dilbilimsel değil.
İsimler, insanların doğayla kurduğu ilişkinin de hafızasıdır.
Bir yerde “semizotu”, başka bir yerde “pirpirim”, başka bir yerde başka bir yerel ad…
Bitki aynı.
Ama onu tanıyan topluluk değiştikçe hikâyesi de değişiyor.
Mutfakta Strateji ve Empati Aynı Tabakta Buluşunca
Hikâyemize geri dönelim.
Ali bu kez eline bir kâse alıyor.
“Tamam,” diyor. “Üç bölüm yapalım. Salatalık doğranmış semizotu bir tarafa, yoğurtlu karışım diğer tarafa, pişirilecek olanlar da ayrı.”
Elif başını sallıyor.
“Güzel. Ama anneme de biraz ayıralım. O sarımsaklı yoğurtla seviyor.”
Ali:
“Tamam, dört bölüm.”
İşte burada strateji ile ilişki kurma becerisi karşı karşıya gelmiyor.